Porywana przez Sowietów - Magazyn Kaszuby
Edmund Szczesiak, Wyrwana z piekła
Tomasz Słomczyński Tomasz Słomczyński
Redaktor Naczelny
t.slomczynski@magazynkaszuby.pl

Porywana przez Sowietów

Książka “Wyrwana z piekła” Edmunda Szczesiaka nie jest nowością na rynku wydawniczym, jednakże – mimo to, warta jest polecenia. Szczególnie tym, którzy wciąż chcą postrzegać historię drugiej wojny światowej dwuwymiarowo, bardziej jak przygodę “Czterech pancernych i psa” niż jako traumę i dramat ludzi uwikłanych – wbrew swej woli, w koszmarną rzeczywistość. Jest też ważna jako świadectwo skomplikowanej historii Kaszub i Kaszubów w XX wieku.

Edmund Szczesiak, Wyrwana z piekła

“Wyrwana z piekła”

Bohaterką tej reporterskiej opowieści jest Gertruda Jutrzenka – Trzebiatowska. Urodziła się w 1924 roku, wychowywała w Borowym Młynie. Była – jak wspominają świadkowie tamtych czasów, najpiękniejszą dziewczyną w tej kaszubskiej wsi, która – co ważne, do 1939 roku leżała w granicach Polski. Nie zmieniło to faktu, że – będąc terenem pogranicza, stanowiła ojczyznę zarówno dla Polaków, jak i Niemców, dla katolików, jak i ewangelików.

Gertruda jako dziecko należała do Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży. Organizacja ta stawiała sobie za cel budowanie “silnych i zdrowych fundamentów na Pomorzu państwowości polskiej”. Uczestniczyła w defiladach z okazji święta 3 Maja, w marcu uroczyście obchodziła imieniny Marszałka i płakała w 1935 roku, gdy odbywał się jego pogrzeb.

W 1939 roku całe Pomorze zostało włączone do Rzeszy. W 1942 roku osiemnastoletnia Gertruda poznała Hansa Kosinga – Niemca. Młodych zeswatały matki, które znały się od lat. Młody Hans musiał jednak jechać na front w mundurze Wehrmachtu. Podczas jego urlopu, w październiku 1943 roku w Borowym Młynie Gertruda i Hans wzięli ślub.

W 1945 roku zbliżała się na Pomorze armia sowiecka.

Jest w książce jeden opis tego, jak wyglądało “wyzwolenie” Pomorza, konkretnie zaś – zajęcia przez Sowietów rodzinnej wsi Gertrudy.

Weszli z bronią gotową do strzału, wycelowaną w zbitą ciżbę, odmawiającą głośno pacierze. Z okrzykiem zapytali: “Germany ili Polaki?” Odpowiedział im chór przelęknionych starców, kobiet i dzieci: “Polaki”.

To jednak niewiele dało, nie uchroniło mieszkańców wsi od cierpień. Po wypiciu pierwszej flaszki wódki, bolszewicy zażądali drugiej.

…i wtedy zaczęło się piekło. Syci i podpici zapragnęli kobiet. Wybierali sobie panny i młode mężatki. Z przyłożonym karabinem do pleców wyprowadzali je do stodoły lub kuchni i zbiorowo gwałcili. Część kobiet siedziała pod piecem, ja na kolanach matki. Obok niej siedziała, trzymając kurczowo dziecko na ręku, młoda matka. Ją upodobał sobie Rosjanin o rysach Azjaty. Był brudny, nieogolony, obszarpany. Kobieta płakała, trzymała się mojej matki, nie chciała iść.

Zgromadzeni w izbie kurczowo trzymali młodą kobietę – tak mocno, że wyrywanie jej przez Azjatę na niewiele się zdało. Wobec tego żołnierz zaczął strzelać. Dopiero wtedy udało mu się pojmać ofiarę. Historię tę opowiedział autorowi “Wyrwanej z piekła” Bogdan Reszka, urodzony w 1935 roku, ówczesny mieszkaniec Borowego Młyna.

Zaczęło się gwałcenie, którego jako dziesięcioletnie, nieświadome dziecko, byłem świadkiem, i które traumatycznie utkwiło w mojej pamięci.

Gertrudy wówczas w Borowym Młynie nie było. Uciekła przed Sowietami do Gdyni. Być może uratowała w ten sposób życie, gdyż wiele młodych Kaszubek i Niemek Rosjanie wówczas rozstrzelali. Być może jednak przeżyłaby, i doczekała starości wśród swoich… Tak czy inaczej, podejmując decyzję o ucieczce, skazała samą siebie na tragiczny los.

Z Gdyni chciała dostać się do Berlina, gdzie miała spotkać się z Hansem. Jednak nie zdołała wsiąść na statek. Do miasta weszli Rosjanie.

O szczegółach tego, co działo się wówczas, z książki się nie dowiemy. Wiadomo, że została schwytana przez Rosjan. Została branką. Po kilkudziesięciu latach staruszka nie chciała o tym mówić.

Z wyrywanych z trudem zdań wynika, że przemierzyła z wojskiem cały szlak do Berlina: na tyłach frontu. Z Gdyni przez Starogard, Chojnice, Wałcz. Trasą, gdzie już było – według słów Gertrudy – czysto.

– Jechalim dużymi autobusami, gdzie wojennych wożą. My schowane. Pilnowali, żeby my nie rozmawiali z obcymi.

Były wśród nich Niemki, Bułgarki, Polki. Branki. Niektórzy wyżsi rangą wojskowi mieli na tyłach frontu swe żony ściągnięte z Rosji, niżsi – upolowane dziewczyny.

W końcu Gertruda trafiła do Berlina. Tam ją wypuszczono. Niestety, nie zdołała odnaleźć Hansa. Postanowiła więc wrócić do Polski, do rodzinnych stron – Borowego Młyna.

Wsiadła do pociągu ruszającego z Berlina na wschód. Wypełnionego sowieckimi żołnierzami. Wtedy po raz drugi…

Pijane wojsko wypatrzyło młode dziewczyny w wagonie dla cywilów. Zostały wyciągnięte siłą i zabrane do przedziałów, w których jechali sowieci…

– Ja nie mogę o tym mówić – broni się przed pytaniami o szczegóły tego drugiego już porwania Gertruda. – Oni nas brali. Dziewcząt brali dużo…

Nie wypuszczono jej, gdy pociąg przejeżdżał przez Chojnice, nie wypuszczono na następnych stacjach. Z pociągu wysiadła dopiero we Lwowie. Tam jeszcze przez miesiąc dzieliła tragiczny los branki – z innymi dziewczętami. Wkrótce Rosjanki i Bułgarki wypuszczono do domu. Gertruda zaś została zesłana na Sybir. Wywieziono ją do Archangielska.

***

Gertruda wróciła do Polski – do Borowego Młyna, w lipcu 1998 roku. Po długich staraniach otrzymała polskie obywatelstwo. Ostatnie lata życia spędziła w Domu Pomocy Społecznej w Lęborku. Zmarła w tym roku, 24 lutego. Została pochowana na cmentarzu w Borowym Młynie.

– Ostatnie lata życia chyba wynagrodziły jej to wszystko, co złego ją wcześniej spotkało – mówił nad grobem Gertrudy autor “Wyrwanej z piekła”, Edmund Szczesiak.

Grób Gertrudy Jutrzenka - Trzebiatowskiej

Grób Gertrudy Jutrzenka – Trzebiatowskiej, źródło: archiwum prywatne

Na okładce książki napisano, że “Jednostkowy los, chociaż wyjątkowo dramatyczny, uosabia tu w znacznej mierze los zbiorowy”. Chodzi o los Kaszubów, których w szczególny sposób uwikłała historia: dla Niemców byli Polakami, dla Rosjan zaś byli Niemcami.

– Jest dużo nieporozumień, jeśli chodzi o tragiczną historię Kaszubów – tłumaczy Edmund Szczesiak, autor “Wyrwanej z piekła”. – Wynikają one z tego, że tereny te zostały wcielone do Rzeszy, nie były traktowane – jak inne części Polski, jak tereny okupowane. Dla zajmujących te tereny Rosjan mieszkańcy byli “Germańcami”. Dodatkowo, dzisiejszy brak zrozumienia specyfiki Pomorza wynika również z tego, że o zsyłkach Kaszubów na Syberię w 1945 roku nie mówiło się w ogóle, nawet w domach, a co dopiero publicznie. Funkcjonowało powiedzenie “a potem znalazł się w zimnych stronach”…

***

Edmund Szczesiak, autor “Wyrwanej z piekła”, jak mówi, nie chciał opisywać tego, co mogłoby być zbyt bolesne dla Gertrudy i jej bliskich. – Bardzo mnie proszono, żebym nie naruszył pewnego tabu, żeby w tej opowieści nie było zbytniej i niepotrzebnej dosłowności – mówi dziś Szczesiak.

Rzeczywiście, czytelnik nie znajdzie tam drastycznych opisów tego, co przeżywała Gertruda na tyłach frontu czy w pociągu z sowieckimi żołnierzami. I bardzo dobrze. Byłyby to opisy zupełnie niepotrzebne. Autorowi udało się oprzeć pokusie napisania tzw. wstrząsającej książki. Bo sama książka nie musi być wstrząsająca – wystarczy, że wstrząsające są losy jej bohaterów.

***

Edmund Szczesiak, Wyrwana z piekła, Wydawnictwo Oskar, Gdańsk 2014.

wyrwana-z-pieklaDo nabycia TUTAJ.

To również cię zainteresuje...

Najnowsze Artykuły